Emerytura mundurowa – kto skorzysta na wcześniejszym zakończeniu służby?

Emerytura mundurowa to świadczenie dla funkcjonariuszy i żołnierzy zawodowych, które działa według innych zasad niż emerytura z ZUS. O prawie do niej decyduje przede wszystkim staż służby, a nie wiek. Sprawdź, kto może przejść na emeryturę mundurową, od czego zależy jej kwota i czy można ją łączyć z pracą w cywilu.

Czym jest emerytura mundurowa?

Emerytura mundurowa to świadczenie przysługujące funkcjonariuszom służb mundurowych oraz żołnierzom zawodowym po zakończeniu służby. System emerytalny mundurowy różni się od systemu emerytalnego ZUS. Mówi się o nim potocznie „system zaopatrzeniowy”, bo jego podstawą jest ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym, a w przypadku żołnierzy osobna ustawa wojskowa.

Emerytura mundurowa jest wypłacana z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenia ustala i wypłaca organ emerytalny właściwy dla danej formacji. Dla większości służb jest to Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA, a dla żołnierzy zawodowych – wojskowe biura emerytalne. Część formacji, np. Służba Więzienna, ma własny organ emerytalny.

Emeryt mundurowy nie składa wniosku do ZUS, tylko do organu swojej formacji. Kluczowe znaczenie ma przebieg służby, a nie liczba lat opłacania składek. Ze względu na charakter pracy, czyli dyspozycyjność, ryzyko i gotowość do działania w trudnych warunkach, mundurowi mogą przejść na emeryturę wcześniej niż osoby objęte powszechnym systemem emerytalnym.

Kto ma prawo do emerytury mundurowej?

Uprawnienia emerytalne funkcjonariuszy wynikają z odrębnych ustaw i różnią się od systemu powszechnego.

Prawo do emerytury mundurowej zależy od stażu służby. Wiek co do zasady nie ma tu znaczenia. Przyznanie emerytury mundurowej jest uzależnione od przepisów obowiązujących dla danej grupy zawodowej oraz od tego, kiedy funkcjonariusz lub żołnierz rozpoczął służbę.

Jakie są najważniejsze zasady?

• Data przyjęcia do służby – osoby przyjęte do służby przed 1 stycznia 2013 r. mogą przejść na emeryturę po 15 latach służby. Funkcjonariusze, którzy rozpoczęli służbę później, muszą mieć minimum 25 lat służby.
• Czas służby i okresy równorzędne – do wysługi wlicza się nie tylko służbę w danej formacji, ale też okresy uznawane przez ustawę za równorzędne ze służbą, np. służbę w innej formacji mundurowej.
• Pełne miesiące – przy ustalaniu wysługi liczą się lata i pełne miesiące służby, dlatego nawet krótsze okresy mogą mieć wpływ na wysokość świadczenia.
• Okoliczności zwolnienia – organ emerytalny bada, czy w dniu zwolnienia ze służby spełnione były warunki do przyznania świadczenia.
• Uprawnienia rodziny – po śmierci funkcjonariusza lub emeryta mundurowego członkowie rodziny, np. małżonek lub dzieci, mogą ubiegać się o rentę rodzinną na zasadach z ustawy zaopatrzeniowej.

Prawo do emerytury mundurowej nie przysługuje każdemu, kto odszedł ze służby. Przepisy przewidują sytuacje, w których świadczenie nie zostanie przyznane albo prawo do niego ustanie, np. po prawomocnym skazaniu za określone przestępstwa popełnione w związku ze służbą.

Czytaj także: Wcześniejsza emerytura – kto może z niej skorzystać?

Rodzaje emerytur mundurowych

Emerytury mundurowe obejmują funkcjonariuszy wielu formacji. Zasady ich przyznawania są określone w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji i innych służb, a dla żołnierzy zawodowych – w odrębnej ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin.

Do emerytury mundurowej mogą mieć prawo funkcjonariusze:

• Policji,
• Państwowej Straży Pożarnej – świadczenie uwzględnia charakter działań ratowniczych i pełną dyspozycyjność strażaków,
• Straży Granicznej – formacji odpowiedzialnej za ochronę granic państwa,
• Służby Więziennej – pełniący służbę w zakładach karnych i aresztach śledczych,
• Służby Celno-Skarbowej – formacji działającej w strukturach administracji skarbowej (wcześniej także Służby Celnej),
• Służby Ochrony Państwa – formacji chroniącej najważniejsze osoby w państwie, która zastąpiła Biuro Ochrony Rządu,
• Straży Marszałkowskiej – zabezpieczający pracę Sejmu i Senatu,
• Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego oraz Centralnego Biura Antykorupcyjnego (CBA).

Emerytura wojskowa

Żołnierze zawodowi mają własny system, odrębny od emerytur policyjnych, choć zbliżony do nich zasadami. Emerytura wojskowa przysługuje po zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej, a do wysługi liczy się przede wszystkim służba w Wojsku Polskim. Żołnierze, którzy rozpoczęli służbę przed 2013 r., nabywają prawo do emerytury wojskowej po 15 latach służby w Wojsku Polskim. Żołnierze powołani później muszą mieć co najmniej 25 lat służby.

Jakie różnice występują w emeryturach mundurowych przed i po 2013 roku?

Reforma, która weszła w życie 1 stycznia 2013 r., zmieniła zasady zaopatrzenia emerytalnego dla nowych funkcjonariuszy. Wcześniej emerytura była dostępna już po 15 latach służby. Nowe przepisy wprowadziły dłuższy wymagany staż i inny sposób liczenia świadczenia.

Najważniejsze różnice:

• Staż służby – funkcjonariusze przyjęci do służby przed 2013 r. mogą uzyskać prawo do emerytury po 15 latach. Ci, którzy rozpoczęli służbę później, nabywają je dopiero po 25 latach.
• Wiek – reforma z 2013 r. wprowadziła dla nowych funkcjonariuszy dodatkowy warunek ukończenia 55 lat życia. Ten wymóg został zniesiony z mocą od 1 lipca 2019 r. Dziś warunkiem jest wyłącznie odpowiedni staż służby.
• Sposób ustalania wysokości – w obu systemach świadczenie zależy od wysługi i podstawy wymiaru, ale inaczej liczone są procenty podstawy oraz okres, z którego ustala się uposażenie.
• Okresy pracy cywilnej – emerytura funkcjonariuszy przyjętych po 2012 r. jest obliczana wyłącznie za okresy służby i okresy z nią równorzędne.

Ile wynosi emerytura mundurowa?

Wysokość emerytury mundurowej zależy od liczby lat służby oraz podstawy wymiaru. Zasady wyliczenia różnią się w zależności od tego, kiedy funkcjonariusz lub żołnierz rozpoczął służbę.

Osoby przyjęte do służby przed 2013 r:

• emerytura mundurowa wynosi 40% podstawy wymiaru po 15 latach służby,
• za każdy kolejny rok służby emerytura wzrasta o 2,6% podstawy,
• podstawą wymiaru jest co do zasady uposażenie należne na ostatnio zajmowanym stanowisku.

Osoby przyjęte do służby po 2012 r.:

• emerytura wynosi 60% podstawy wymiaru za 25 lat służby,
• wzrasta o 3% podstawy za kolejny rok służby lub okresów z nią równorzędnych,
• podstawą jest średnie uposażenie z 10 kolejnych lat kalendarzowych wybranych przez funkcjonariusza.

W obu systemach obowiązuje ten sam limit – maksymalna wysokość emerytury nie może przekroczyć 75% podstawy wymiaru. Przepisy przewidują też podwyższenia, np. za służbę w szczególnych warunkach czy na froncie w czasie wojny. Zależą one od rodzaju służby i formacji.

Jakie są zasady dorabiania na emeryturze mundurowej?

Emeryci mundurowi mogą podejmować pracę zarobkową po zakończeniu służby. Mogą pracować na etacie, na umowie zlecenia albo prowadzić działalność gospodarczą. Zarobki z pracy w cywilu mogą jednak w pewnym stopniu wpłynąć na wypłacaną kwotę.

Przy przychodach z działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu stosuje się progi liczone od przeciętnego wynagrodzenia – 70% i 130%.

Gdy przychód je przekroczy, emerytura mundurowa może zostać zmniejszona. Zasady różnią się jednak od tych, które obowiązują w powszechnym systemie emerytalnym. Emerytura mundurowa nie jest z tego powodu zawieszana, a jej zmniejszenie jest ograniczone (maksymalnie do 25% świadczenia).

Inaczej wygląda sytuacja, gdy emeryt wraca do służby. Ponowne przyjęcie do formacji mundurowej albo powołanie do zawodowej służby wojskowej powoduje zawieszenie prawa do emerytury mundurowej.

Czy emeryci mundurowi mogą pobierać dwa świadczenia emerytalne?

Wielu emerytów mundurowych po odejściu ze służby pracuje i odprowadza składki do ZUS. Pojawia się wówczas pytanie, czy po osiągnięciu wieku emerytalnego dostaną drugie świadczenie. Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, jak ustalono emeryturę mundurową.

Co do zasady przy zbiegu prawa do emerytury mundurowej i emerytury z ZUS wypłacane jest jedno świadczenie – wyższe albo wybrane przez emeryta.

Wyjątek dotyczy osób, których emeryturę mundurową obliczono wyłącznie za okresy służby. Dotyczy to w szczególności funkcjonariuszy, którzy rozpoczęli służbę po 1998 r. W ich przypadku emerytura mundurowa może być łączona z cywilną, a oba świadczenia są wypłacane równolegle. Potwierdza to orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Aby korzystać z dwóch świadczeń, trzeba spełnić warunki obu systemów:

• mieć ustalone prawo do emerytury mundurowej,
• osiągnąć powszechny wiek emerytalny – 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn,
• mieć okresy ubezpieczenia w cywilu, od których odprowadzano składki do ZUS.

Emeryturę z ZUS oblicza się według ogólnych zasad – na podstawie zgromadzonych składek i średniego dalszego trwania życia. W zależności od przebiegu kariery każdy rok pracy cywilnej po odejściu ze służby może albo zostać doliczony do emerytury mundurowej na zasadach z ustawy zaopatrzeniowej, albo złożyć się na odrębne świadczenie z ZUS.

Planowane zmiany w emeryturach mundurowych

Zasady emerytur mundurowych mogą się zmienić. Ministerstwo Obrony Narodowej przygotowało projekt nowelizacji ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, który ma ujednolicić zasady dla różnych formacji.

Z zapowiedzi resortu wynika, że projekt przewiduje m.in:

• objęcie funkcjonariuszy Służby Celnej i Służby Celno-Skarbowej takimi samymi zasadami emerytalnymi jak w Policji czy Straży Granicznej,
• zaliczanie do stażu żołnierzy okresów wcześniejszej służby celnej,
• zawieszanie emerytury wojskowej w przypadku powrotu do służby w innej formacji.

Zmiany nie mają działać wstecz. Dopiero po zakończeniu prac legislacyjnych będzie wiadomo, w jakim kształcie nowe przepisy wejdą w życie.

Masz wcześniejszą emeryturę? Dowiedz się, czy możesz uzyskać wyższe świadczenie

Zasady mundurowe nie obejmują osób, które przeszły na wcześniejszą emeryturę z ZUS. Jeśli jednak Ty albo ktoś z Twojej rodziny pobierał takie świadczenie, a potem przeszedł na emeryturę powszechną, może mieć podstawy do ponownego przeliczenia emerytury.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 czerwca 2024 r. (sygn. SK 140/20) uznał, że pomniejszanie podstawy emerytury powszechnej o kwoty pobranych wcześniej emerytur jest niezgodne z Konstytucją w odniesieniu do osób, które złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r.

Wyrok nie został dotąd opublikowany w Dzienniku Ustaw. Rząd pracuje nad specustawą przeliczeniową, ale jej projekt nie przewiduje wyrównania za okres wsteczny. Dlatego wiele osób już teraz występuje do ZUS o ponowne ustalenie wysokości świadczenia, a w razie odmowy kieruje sprawę do sądu.

Sprawa może dotyczyć Ciebie, jeśli:

• złożyłeś wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r.,
• pobierasz emeryturę powszechną przyznaną od 1 stycznia 2013 r.,
• ZUS pomniejszył podstawę Twojej emerytury powszechnej o kwoty wypłaconych wcześniej świadczeń,
• prawo do wcześniejszej emerytury wynikało np. z pracy w szczególnych warunkach, w szczególnym charakterze albo z wykonywania zawodu nauczyciela, kolejarza lub górnika.

Roczniki, które mogą ubiegać się o wyższą emeryturę:

• kobiety urodzone w latach 1954–1966,
• mężczyźni urodzeni w latach 1949–1952 oraz 1954–1961.

Jeśli Twoja sytuacja pasuje do powyższych warunków, możesz przekazać swoje decyzje emerytalne specjalistom Helpfind do bezpłatnej analizy. Sprawdzimy, czy Twoja emerytura mogła zostać obliczona na korzystniejszych zasadach i jakich dokumentów może brakować. Po analizie otrzymasz od naszych ekspertów informację o wyniku oraz propozycję dalszego działania.

Jak wygląda proces współpracy z Helpfind?

1. Wypełniasz formularz i przesyłasz decyzje ZUS, które masz w domu.
2. Specjaliści bezpłatnie analizują dokumenty i sprawdzają, czy świadczenie mogło zostać pomniejszone.
3. Otrzymujesz informację o wyniku analizy i propozycję dalszych kroków.
4. Jeśli zdecydujesz się na współpracę, przygotowujemy wniosek do ZUS i wspieramy Cię na kolejnych etapach sprawy, także w postępowaniu sądowym.

Jeżeli w Twojej dokumentacji brakuje decyzji albo część akt się nie zachowała, pomożemy ustalić, jakie materiały trzeba uzupełnić, i wesprzemy Cię w ich uzyskaniu.

Co zyskujesz, decydując się na naszą pomoc?

• bezpłatną analizę decyzji ZUS przed podjęciem jakichkolwiek kroków,
• pomoc w skompletowaniu dokumentów, także tych przechowywanych w archiwach,
• wsparcie na każdym etapie – od wniosku po ewentualne postępowanie sądowe,
• załatwienie sprawy zdalnie, bez konieczności wizyt w placówce ZUS.

Więcej informacji znajdziesz w artykułach o wniosku o ponowne przeliczenie emerytury i przeliczeniu emerytury po 65 roku życia.

Rząd zmienił projekt ustawy dla wcześniejszych emerytów – co to oznacza?

Zamiast pełnego przeliczenia świadczenia pojawił się nowy mechanizm, przez który część osób może dostać tylko fragment należnej różnicy, w dodatku bez wyrównania za wcześniejsze lata. 

W filmie tłumaczymy, kogo dotyczy zmiana, co wynika z niej dla spraw prowadzonych przeciwko ZUS i dlaczego moment rozpoczęcia postępowania potrafi przesądzić o wyniku.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)